Gerçekten ilmiyle insanlığa rehber olan âlimleri nasıl ayırt edebiliriz? Nefsine yenik düşen âlimlerle sâlih âlimler arasındaki farklar nelerdir?
Âlim olmak başka, sâlih âlim olmak başkadır. Nice âlimler vardır ki nefislerinin ve şeytanın hilelerinden kurtulamamışlardır. İlmiyle şöhrete kavuşmak ve itibar görmek isterler. Mal, mülk elde edip yüksek mevkilere gelmenin peşindedirler. Nefsinin bu tür arzularından kurtulamayan bir âlim ise insanlığa en zararlı varlık hâline gelir.
SALİH VE SAHTE ALİMLERİ NASIL AYIRT EDEBİLİRİZ?
Rasûlullah (s.a.v.) Efendimiz bu hususta şöyle buyururlar:
“Ümmetim hakkında korktuğum şeylerin en korkuncu, ağzı laf yapan, (konuşmasıyla insanları aldatan) dilbaz münafıktır.” (Ahmed, I, 22; Beyhakî, Şuabu’l-Îmân, III, 272/1639)
Bu tür insanlar güzel ve tesirli bir üslupla konuşurlar. Hikmetli şeylerden bahsederler, duygusal ifadeler kullanarak insanların gönlüne girerler. Ancak amellerine bakıldığında, sözlerini tutmadığı görülür.
Tâbiînin büyük imamlarından Ebu’l-Âliye şöyle der:
“Biz, kendisinden (hadis) almak için bir kişinin yanına gittiğimizde, önce onun namaz kılışına dikkat ederdik; eğer namazını güzel kılarsa, «O, diğer işlerini de güzel yapar.» diyerek yanına otururduk. Namazını huşû ve tâdil-i erkâna riâyet etmeden kılarsa; «Onun diğer işleri de sağlam değildir.» diyerek yanından kalkardık.” (Dârimî, Mukaddime, 38/429)
Hasan Basrî Hazretleri de şöyle buyurur:
“Kim güzel söz söyler ve sözüne münasip olarak güzel ameller işlerse ondan ilim alınız. Eğer biri güzel sözler söyler ancak kötü ameller işlerse ondan ilim almayınız, (sözünü de dinlemeyiniz!)” (Beyhakî, Şuabu’l-Îmân, III, 323/1776)
Âlimin Çetin İmtihanı
Nefsini ıslah etmemiş olan âlimler bazı kritik noktalarda insanları yanlış yönlendirebilirler. Bu da neticede büyük zararlara yol açar ve ebedî âlemde hüsrana uğramaya sebep olabilir. Bu sebeple daima sâlih âlimleri dinlemek ve onlara itimâd etmek tavsiye edilmiştir.
Kâdî Şurayh Hazretleri, Hazret-i Ömer’e (r.a.) mektup yazarak davâlarda nasıl hüküm vermesi gerektiğini sormuştu. Hazret-i Ömer (r.a.) ona şu cevabı yazdı:
“Halka, Allah’ın Kitâbı’nda olanlarla hükmet. Eğer onda bulamazsan Allah Rasûlü’nün Sünneti ile hükmet. Allah’ın Kitâbı ve Rasûlü’nün Sünneti’nde de bulamazsan sâlihlerin verdiği hükümlerle hükmet. Sâlihlerin verdiği hükümler arasında da yoksa, istersen devam et, hükmünü ver; istersen geri dur. Geri durup hüküm vermemenin senin için daha hayırlı olduğu kanaatindeyim, vesselâm.” (Nesâî, Âdâbu’l-Kudât, 11/3)
Bir gün Müslümanlar, büyük sahâbî İbn-i Mes’ûd Hazretleri’ne birçok mesele sormuşlardı. İbn-i Mes’ûd (r.a.) onlara şu açıklamayı yaptı:
“Herhangi bir meseleyle karşılaşan kimse, Allah’ın Kitâbı’yla hüküm versin! Allah’ın Kitâbı’nda çözümü olmayan bir meseleyle karşılaşırsa, Nebiyy-i Ekrem Efendimiz’in verdiği hükümlere bakarak halletsin.
Allah’ın Kitâbı’nda ve Peygamber Efendimiz’in hükümlerinde çözümünü bulamazsa, sâlih âlimlerin verdiği fetvâlara bakarak meseleye cevap versin.
Kur’ân’da, Sünnet’te ve sâlihlerin fetvâlarında cevabı bulunmayan bir mesele ile karşılaşırsa, aklını kullanarak içtihat yapsın! «Ben içtihat yapmaktan korkarım» demesin. Çünkü helâl belli, haram bellidir. Helâlle haramın arasında şüpheli ve kapalı hususlar vardır. O hâlde sana şüphe veren şeyi bırak, şüphe vermeyen şeye bak!” (Nesâî, Âdâbu’l-Kudât, 11)
Ebü’l-Hasan Harakânî Hazretleri şöyle buyurur:
“İki kişinin dinde çıkardığı fitneyi şeytan bile çıkaramaz:
- Dünya hırsına sahip âlim ve
- İlimden mahrum câhil ham sofu!” (Ferîdüddîn Attâr, Tezkiratü’l-Evliyâ, s. 624)
Nefsine Yenik Düşen Âlimler
Bâbürlü Sultan Ekber Şah, önceleri saf inançlı ve dinine sıkı sıkıya bağlı bir Müslümandı. Ancak okuma yazma bilmezdi. Zamanla, etrafındaki menfaat ehli âlimlerin tesiriyle bâtıl fikirlere saplandı. Meclisine girip çıkan ilim adamları, sultana ve vezirlere yaklaşmaya çalışıyor, idarecilere şirin görünmek için ellerinden gelen tavizi veriyor, İslâm hakkında birçok şüphe ve tereddüt uyandırmaya çalışıyorlardı. İhtilâflı mevzuları gündeme getirerek zenginleri yoldan çıkarıyorlardı.[1]
Neticede, dinî saflığını kaybeden Sultan’ın sağlam îtikadı bozulmaya başladı. Müslüman olmayanlara devlet idaresinde mühim vazifeler verdi, bazı Hindû kadınlarını haremine aldı. Yakınında bulunan insanların tesiri ve teşvikiyle, İslâm ile Hindûizm’i birleştirmek görüntüsü altında Dîn-i İlâhî adında yeni bir din icad etti. Bazı yerlerde Müslüman mâbedleri yıkılıp yerine Hindû mâbedleri yapılıyordu. Sultan’ın gözüne girmek isteyen dünya ehli âlimlerin fetvâsıyla Ekber Şah’a selâmlama secdesi yapılmaya başlandı. Secde etmeyen pek çok Müslüman şehid edildi.
İmâm-ı Rabbânî Hazretleri daha sonra bu âlimler hakkında şu tespitlerde bulunur:
“Dünyalık âlimlerin tek hedefi, dünya metâının peşinden koşmak ve onun döküntülerini toplamaktır. Bunlarla arkadaşlık etmek öldürücü zehirdir. Bunların bozukluğu başkalarına da sirâyet etmektedir. Nitekim geçen asırda ne musibetler geldiyse hep bunların fenâlığından geldi. Zira önceki sultanı doğru yoldan bunlar saptırmışlardı. Sadece sultanı saptırmakla kalmamış, yetmiş üç fırka içinde sapıklığa düşen her fırkanın önderi mutlaka bu kötü âlimler olmuştur. Sapkınlığı seçenler içinden, kötü âlimler gibi zararı başkalarına tesir eden başka bir sınıf yok denecek kadar azdır. Günümüzde sûfilere benzeyen çoğu cahiller de kötü âlimler hükmündedir. Zira bunların da bozuk fikirleri başkalarına tesir etmektedir.” (İmâm-ı Rabbânî, Mektûbât, I, 243, no: 47)
Yine İmâm-ı Rabbânî -kuddise sirruh-, dünyevî menfaatler peşinde koşan âlimlerin hem kendilerine hem de cemiyete ne büyük zararlar verdiğini şu sözleriyle izâh eder:
“Âlimlerin dünyaya olan düşkünlüğü, güzel yüzleri üzerinde bir lekedir. Bu gibi âlimlerin ilmi halka fayda verse bile kendilerine fayda sağlamaz. Her ne kadar dinin güçlenmesi bunların omuzlarına bırakılmışsa da buna itibar edilmez. Zira dini takviye bazen zâlim ve günahkâr kimselerin eliyle de olabilir.” (Buhârî, Cihâd, 182)
Bu tür âlimler Faris taşı gibidir. Bu taşa saydam bir şey sürüldüğünde altına dönüşür, ama taşın kendisi taş olarak kalır. Hatta kötü âlimlerin ilimlerinin kendilerine zarar verdiğini bile söyleyebilirim. Çünkü ilimleri sayesinde aleyhlerine deliller tamamlanmış olacaktır. Rasûlullah (s.a.v.) Efendimiz şöyle buyurmuşlardır:
«Kıyamet günü insanların en şiddetli azap göreni, ilmi kendisine fayda vermeyen âlimlerdir.» (Beyhakî, Şuabu’l-Îmân, III, 273/1642)
Nasıl bu âlimlerin ilmi kendilerine zarar vermesin ki! Allah katında en kıymetli şey olan ilim rütbesini, alçak dünyanın mal, mevki, eş, dost ve makam gibi gelip geçici menfaatlerini elde etme vasıtası hâline getirmişlerdir. Allah katında alçak olanı üstün görüp, üstün olanı alçaltmak çok büyük bir hatâdır; hatta gerçekte Allah’a karşı gelmektir.
Ders ve fetvâ vermek, sadece Allah için yapılır ve makam, mevki, mal ve üstünlük şâibesinden uzak olursa fayda verir…
Büyüklerden biri şeytanı bir kenarda boş boş otururken görür. Ona niçin insanları saptırmak için çalışmadığını sorar. Lanetli şeytan cevaben şöyle der:
«Zamanın kötü âlimleri işimde bana çok büyük yardımlarda bulundular. Benim yerime insanları saptırma işini üstlendiler. Bunun için ben de böyle boş ve kayıtsız bir vaziyette oturuyorum!»
Hakikaten İslâmî hususlarda baş gösteren her zaaf ve İslam milletini üstün kılma konusunda gösterilen her kusur; daima kötü âlimlerin bereketsizliği ve niyetlerinin bozukluğu sebebiyle olmaktadır. Hâlbuki âlimler dünyaya düşkünlük göstermez ve makam, riyaset, mal ve üstünlük sevdâsından selamet bulurlarsa, işte onlar âhiret âlimleri ve peygamber vârisi olurlar. Ayrıca onlar mahlûkâtın en üstünüdürler… (İmâm-ı Rabbânî, Mektûbât, cild: 1, Mektub: 33)
Âlimlerde makam hırsı olursa, her biri kendi menfaati için çalışır ve en ufak bir menfaati bile kaçırmak istemez. Öte yandan kendisinin en üstün olduğunu göstermeye çalışır. Araya fikir ayrılıkları ve tartışmalar sokar ve bunu bazı güç merkezlerine yaklaşma fırsatı olarak kullanır. Böylece ister istemez din işlerine bereketsizlik bulaşır.[2]
Peygamber Efendimiz, ilim gibi çok mühim meseleler bir tarafa, basit bir şey isterken bile sâlih insanları tercih etmeyi tavsiye buyurmuşlardır. Nitekim Firâsî isimli bir sahâbî:
“Ey Allah’ın Rasûlü! (Bir ihtiyacım olduğunda insanlardan) isteyeyim mi?” diye sormuştu. Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.) Efendimiz:
“Hayır, isteme! Ancak mutlaka istemen icâb ederse, bâri sâlihlerden iste!” buyurdular. (Ebû Dâvûd, Zekât, 28; Nesâî, Zekât, 84)
O hâlde insan daima sâlihlerle beraber olup onlarla münâsebette bulunmaya gayret etmelidir. Bilhassa itikâd, ibâdet ve ilim gibi son derece mühim meselelerde kimi okuduğunu, kimi dinlediğini ve kimi takip ettiğini iyi bilmelidir.
Kaynaklar:
[1] İmâm-ı Rabbânî, Mektûbât, III, 30, no: 67.
[2] İmâm-ı Rabbânî, Mektûbât, cild: 1, Mektub: 53, 194, 213.
Hazırlayan: Doç. Dr. Murat Kaya
